Nghị quyết 79-NQ/TW giao cho doanh nghiệp nhà nước vai trò dẫn dắt các ngành chiến lược, đi đầu trong đổi mới công nghệ và khơi thông nguồn lực xã hội. Khi quyền quyết định được phân cấp rõ ràng, gắn với trách nhiệm giải trình minh bạch, doanh nghiệp sẽ phát huy tốt hơn vai trò tiên phong trong những lĩnh vực then chốt của nền kinh tế.

Vừa qua, tại Hội thảo “Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng” do Báo Tiền Phong tổ chức tại Hà Nội, ông Doãn Thanh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước, Bộ Tài chính, cho rằng năng lực thực thi là một nguyên nhân làm chậm tái cơ cấu. Hệ thống quản lý còn nhiều tầng nấc, phân cấp chưa triệt để; tâm lý sợ sai dẫn đến xin ý kiến, xin phê chuẩn ở nhiều cấp để bảo đảm an toàn, làm tăng nguy cơ bỏ lỡ cơ hội phát triển.

Trong khi quá trình tái cơ cấu còn chậm, khu vực doanh nghiệp nhà nước đang nắm giữ nguồn lực rất lớn. Đến cuối năm 2025, cả nước có 695 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ toàn bộ hoặc chi phối vốn, với tổng tài sản khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng và đóng góp ngân sách khoảng 390.000 tỷ đồng.

Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 yêu cầu doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò tiên phong trong các lĩnh vực then chốt. Đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu có 50 doanh nghiệp nhà nước trong nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á và từ 1-3 doanh nghiệp trong nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới. Doanh nghiệp khó đạt mục tiêu này nếu nhiều cấp vẫn cùng tham gia vào những quyết định đòi hỏi tốc độ và khả năng chấp nhận rủi ro có tính toán.

Ranh giới giữa kiểm soát và quyền tự chủ

Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp số 68/2025/QH15 đã mở rộng quyền tự chủ, xác định cơ quan đại diện chủ sở hữu và cơ quan quản lý nhà nước không trực tiếp can thiệp vào hoạt động của doanh nghiệp. Tuy nhiên, việc thực thi vẫn phải qua nhiều quy trình. Theo Nghị định số 366/2025/NĐ-CP, hội đồng thành viên hoặc chủ tịch công ty được quyết định dự án không quá 50% vốn chủ sở hữu, với mức trần 15.000 tỷ đồng ở một số tập đoàn, tổng công ty lớn và 5.000 tỷ đồng ở nhóm còn lại. Dự án còn phải tuân thủ pháp luật chuyên ngành liên quan.

Trong kinh doanh, thời điểm cũng là một phần của hiệu quả. Một cơ hội mua bán, sáp nhập, đầu tư công nghệ, phát triển thị trường hoặc tham gia dự án quốc tế có thể giảm giá trị sau vài tháng. Quyết định hoàn thành đủ quy trình nhưng đi sau thị trường vẫn gây tổn thất. Các doanh nghiệp năng lượng cảm nhận rất rõ sức ép này.

Những dự án tìm kiếm, thăm dò, phát triển mỏ, hạ tầng khí - điện, năng lượng tái tạo hay đầu tư ra nước ngoài thường có quy mô vốn lớn, thời gian thu hồi dài và nhiều rủi ro kỹ thuật. Doanh nghiệp được yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng, duy trì các cân đối lớn và mở đường ở những lĩnh vực thị trường còn dè dặt. Cơ chế ra quyết định chậm sẽ làm giảm khả năng nắm bắt cơ hội, làm gia tăng chi phí và rủi ro cho doanh nghiệp.

Nhân sự và tiền lương cũng chưa hoàn toàn theo cơ chế thị trường. Nghị định số 181/2026/NĐ-CP xác định người quản lý doanh nghiệp nhà nước không phải là cán bộ, công chức, viên chức, nhưng việc bổ nhiệm vẫn gắn với tiêu chuẩn, quy hoạch, nhiệm kỳ và thẩm quyền quản lý. Hội đồng thành viên khó có thể chịu trách nhiệm đầy đủ nếu chưa có quyền thực chất trong việc lựa chọn và đãi ngộ người điều hành.

Theo ông Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, hệ thống pháp luật phải xác định rõ vai trò của cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan đại diện chủ sở hữu và bộ máy quản trị doanh nghiệp. Nếu ba cấp độ này không được phân định rõ, doanh nghiệp sẽ khó vận hành theo các nguyên tắc quản trị hiện đại.

Trao quyền để gắn quyền hạn với trách nhiệm

Nghị quyết 79-NQ/TW xác định hướng xử lý: giảm can thiệp hành chính trực tiếp; đẩy mạnh phân cấp; gắn quyền hạn với trách nhiệm giải trình; chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Nghị quyết cũng yêu cầu khắc phục thanh tra, kiểm tra, kiểm toán chồng chéo và bảo vệ người dám làm vì lợi ích chung.

Trước hết, quyền của chủ sở hữu cần tập trung vào thay đổi vốn điều lệ, cơ cấu sở hữu, tổ chức lại doanh nghiệp, giao dịch làm thay đổi căn bản quy mô vốn nhà nước và dự án vượt giới hạn rủi ro đặc biệt. Những quyết định kinh doanh còn lại cần được giao cho hội đồng thành viên/ hội đồng quản trị.

Cơ quan đại diện chủ sở hữu giao mục tiêu trung hạn về hiệu quả vốn, dòng tiền, giới hạn nợ, đổi mới công nghệ và nhiệm vụ chiến lược. Doanh nghiệp lựa chọn phương án thực hiện; cơ quan chủ sở hữu theo dõi kết quả cả chu kỳ thay vì cùng xử lý từng thương vụ.

Hội đồng thành viên cần có quyền tuyển dụng, trả lương, đánh giá và miễn nhiệm tổng giám đốc, đồng thời chịu trách nhiệm về người do mình lựa chọn. Thu nhập của người quản lý cần gắn với hiệu quả vốn và kết quả trung, dài hạn; tiền thưởng có thể thu hồi khi phát hiện sai phạm.

Việc đánh giá phải tách bạch hoạt động kinh doanh với nhiệm vụ chính trị, công ích, quốc phòng và an ninh. Mỗi nhiệm vụ ngoài mục tiêu lợi nhuận cần có chi phí và nguồn bù đắp rõ ràng, tránh đánh giá doanh nghiệp chỉ bằng lợi nhuận hoặc để kết quả thực hiện nhiệm vụ chính trị thay thế cho việc đánh giá hiệu quả kinh doanh.

Hậu kiểm cần dựa trên dữ liệu về vốn, nợ, dòng tiền, tiến độ và rủi ro. Các cơ quan thanh tra, kiểm tra, kiểm toán phải phối hợp để tránh kiểm tra lặp lại. Cơ chế hậu kiểm cũng phải phân biệt rủi ro kinh doanh với hành vi vi phạm. Người quản lý cần được bảo vệ khi quyết định đúng thẩm quyền, có thẩm định hợp lý, công khai xung đột lợi ích và không vụ lợi. Gian dối, tư lợi hoặc cố ý vượt thẩm quyền phải bị xử lý nghiêm.

Hướng dẫn quản trị doanh nghiệp nhà nước của OECD cũng xác định Nhà nước đặt mục tiêu, lựa chọn hội đồng quản trị và giám sát kết quả; hội đồng quản trị được quyền điều hành và chịu trách nhiệm về hiệu quả doanh nghiệp.

Doanh nghiệp nhà nước đang được yêu cầu đi đầu trong những lĩnh vực khó, cần nguồn vốn lớn và tầm nhìn dài hạn. Trách nhiệm đó cần một quyền hạn tương xứng. Khi quyền quyết định được giao đủ rõ, cơ chế giải trình mới có thể đi đến cùng; khi hậu kiểm dựa trên dữ liệu và kết quả, nguồn lực nhà nước mới có cơ hội chuyển hóa đầy đủ thành năng lực cạnh tranh và động lực phát triển./.

Theo tin từ Petrovietnam