Sau giai đoạn bùng nổ của điện mặt trời và điện gió, Việt Nam đang bước vào một giai đoạn chuyển dịch năng lượng khó khăn hơn: làm sao để mở rộng năng lượng tái tạo nhưng vẫn bảo đảm hệ thống điện vận hành ổn định, an toàn và đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng của nền kinh tế. Chuyển dịch năng lượng vì thế không còn chỉ là câu chuyện phát triển thêm bao nhiêu MW điện, mà đã trở thành bài toán tổng thể về truyền tải, lưu trữ, điều độ hệ thống và bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Từ “hiện tượng” điện mặt trời đến áp lực vận hành hệ thống

Giai đoạn 2019-2021 được xem là thời kỳ phát triển bùng nổ nhất của năng lượng tái tạo tại Việt Nam. Nhờ cơ chế giá FIT ưu đãi, hàng loạt dự án điện mặt trời và điện gió được triển khai với tốc độ chưa từng có.

Chỉ trong vài năm, công suất điện mặt trời tăng lên hơn 16.500 MW, đưa Việt Nam trở thành một trong những thị trường phát triển nhanh nhất thế giới. Nhiều địa phương như Khánh Hòa, Lâm Đồng trở thành những trung tâm năng lượng tái tạo mới, thu hút mạnh mẽ dòng vốn đầu tư vào lĩnh vực năng lượng xanh.

Tuy nhiên, sự phát triển quá nhanh của nguồn điện tái tạo cũng bộc lộ những hạn chế của hạ tầng hệ thống điện. Tại nhiều khu vực, nguồn điện được đầu tư nhanh hơn đáng kể so với tiến độ xây dựng lưới truyền tải, khiến nhiều nhà máy điện mặt trời và điện gió phải giảm phát công suất dù điều kiện thời tiết thuận lợi.

Có thời điểm, hàng nghìn MW điện tái tạo phải cắt giảm sản lượng do quá tải lưới điện. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư mà còn cho thấy một thực tế quan trọng: năng lượng tái tạo chỉ có thể phát huy hết giá trị khi được đặt trong một hệ thống điện đồng bộ và đủ khả năng hấp thụ nguồn điện mới.

Đây cũng là bài học lớn đầu tiên của quá trình chuyển dịch năng lượng tại Việt Nam. Phát triển nguồn điện nhanh là điều cần thiết, nhưng quan trọng hơn là năng lực vận hành toàn bộ hệ thống điện một cách ổn định, linh hoạt và hiệu quả.

Ảnh minh họa

Khác với thủy điện hay nhiệt điện có thể chủ động điều chỉnh công suất, điện mặt trời và điện gió phụ thuộc nhiều vào điều kiện thời tiết. Điện mặt trời phát mạnh vào giữa trưa nhưng giảm nhanh khi chiều tối, trong khi điện gió cũng biến động theo mùa và điều kiện khí tượng.

Điều này khiến công tác điều độ hệ thống điện trở nên phức tạp hơn khi tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng lớn. Trong khi đó, nhu cầu điện của Việt Nam tiếp tục tăng nhanh cùng với tốc độ phát triển kinh tế và mục tiêu tăng trưởng cao trong những năm tới.

Theo chuyên gia năng lượng Hà Đăng Sơn - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Tăng trưởng xanh (CEGR), ba vấn đề nổi bật hiện nay là hạ tầng truyền tải, hệ thống lưu trữ năng lượng và cơ chế vận hành thị trường điện.

Nếu không có các giải pháp lưu trữ phù hợp, điện mặt trời và điện gió sẽ khó khai thác hết tiềm năng do tính biến động cao. Trong khi đó, công nghệ pin lưu trữ vẫn đòi hỏi chi phí đầu tư lớn và chưa có cơ chế đủ hấp dẫn để phát triển.

Nhiều chuyên gia cho rằng cuộc đua năng lượng trong giai đoạn tới sẽ không còn nằm ở việc xây thêm bao nhiêu MW công suất nguồn điện, mà nằm ở khả năng xây dựng hệ thống điện thông minh, linh hoạt, có năng lực dự báo, điều độ và tích hợp hiệu quả các nguồn năng lượng tái tạo.

Chuyển dịch xanh phải đi cùng an ninh năng lượng

Một trong những bài học quan trọng mà thế giới rút ra sau cuộc khủng hoảng năng lượng tại châu Âu năm 2022 là chuyển dịch năng lượng không thể tách rời yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng.

Thực tế cho thấy không quốc gia nào có thể phụ thuộc hoàn toàn vào một loại hình năng lượng duy nhất. Ngay cả những nền kinh tế đi đầu về năng lượng tái tạo cũng phải duy trì các nguồn điện nền và nguồn điện dự phòng nhằm bảo đảm khả năng cung cấp điện liên tục cho sản xuất và đời sống.

Năng lượng tái tạo sẽ tiếp tục giữ vai trò ngày càng quan trọng trong cơ cấu nguồn điện (Ảnh minh họa)

Đối với Việt Nam, năng lượng tái tạo sẽ tiếp tục giữ vai trò ngày càng quan trọng trong cơ cấu nguồn điện. Tuy nhiên, trong giai đoạn chuyển tiếp, các nguồn điện nền như thủy điện, khí thiên nhiên, điện khí LNG cùng các giải pháp lưu trữ năng lượng vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm vận hành an toàn hệ thống điện.

Một hệ thống điện xanh nhưng thiếu ổn định sẽ khó đáp ứng yêu cầu phát triển công nghiệp, thu hút đầu tư và duy trì tăng trưởng bền vững. Vì vậy, mục tiêu của chuyển dịch năng lượng không chỉ là giảm phát thải mà còn phải bảo đảm cung cấp đủ điện với chi phí hợp lý và độ tin cậy cao cho nền kinh tế.

Bên cạnh các thách thức kỹ thuật, quá trình phát triển năng lượng tái tạo còn đối mặt với bài toán tiến độ triển khai dự án.

Những năm gần đây, nhiều doanh nghiệp tư nhân lớn đã tham gia mạnh mẽ vào năng lượng tái tạo, đặc biệt là lĩnh vực điện gió và điện mặt trời. Tuy nhiên, không ít dự án vẫn đang trong quá trình hoàn thiện thủ tục đầu tư, nghiên cứu khả thi hoặc chờ cơ chế pháp lý phù hợp để triển khai.

Mặc dù được đánh giá sở hữu tiềm năng điện gió ngoài khơi thuộc nhóm lớn nhất châu Á, đến nay Việt Nam vẫn chưa có dự án thương mại nào đi vào vận hành. Trong khi đó, một số dự án điện gió và điện mặt trời chuyển tiếp cũng từng gặp khó khăn liên quan đến cơ chế giá điện.

Theo các chuyên gia, đây là thách thức không nhỏ đối với mục tiêu bảo đảm nguồn điện trong dài hạn. Bởi an ninh năng lượng không chỉ phụ thuộc vào quy hoạch hay tiềm năng tài nguyên, mà còn phụ thuộc vào khả năng biến các dự án trên giấy thành nguồn điện thực tế phục vụ nền kinh tế.

Hướng đi mới của hệ thống năng lượng

Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, Việt Nam tiếp tục ưu tiên phát triển mạnh năng lượng tái tạo, nhưng khác với giai đoạn trước, trọng tâm hiện nay là tính đồng bộ của toàn hệ thống điện.

Theo đó, phát triển nguồn điện phải đi cùng với đầu tư lưới truyền tải, hệ thống lưu trữ năng lượng, lưới điện thông minh và nâng cao năng lực điều độ vận hành.

Đáng chú ý, điện gió ngoài khơi được xác định là một trong những hướng đi chiến lược trong dài hạn, không chỉ góp phần giảm phát thải mà còn mở ra không gian phát triển mới cho kinh tế biển và chuỗi công nghiệp - năng lượng trong nước.

Trong tiến trình đó, Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) được xác định là một trong những lực lượng nòng cốt bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Bên cạnh các dự án dầu khí truyền thống, Petrovietnam đang tham gia phát triển chuỗi dự án khí - điện, nghiên cứu điện gió ngoài khơi, hydrogen và các giải pháp năng lượng mới nhằm góp phần xây dựng hệ thống năng lượng cân bằng giữa tăng trưởng, an ninh năng lượng và chuyển dịch xanh.

Những gì đang diễn ra cho thấy chuyển dịch năng lượng tại Việt Nam đã bước sang một giai đoạn mới. Nếu giai đoạn trước là cuộc đua về công suất lắp đặt, thì giai đoạn hiện nay là cuộc đua về chất lượng vận hành hệ thống.

Thành công của quá trình chuyển dịch năng lượng sẽ không được đo bằng số MW điện gió hay điện mặt trời được lắp đặt, mà bằng khả năng xây dựng một hệ thống năng lượng đủ linh hoạt để hấp thụ nguồn điện xanh, đủ ổn định để bảo đảm an ninh năng lượng và đủ mạnh để đáp ứng mục tiêu tăng trưởng của nền kinh tế trong nhiều thập niên tới.

theo tin từ petrotimes