Trước yêu cầu tăng trưởng cao và nâng cao tính tự chủ của nền kinh tế, việc hình thành các trung tâm công nghiệp - năng lượng là một hướng đi để tổ chức lại nguồn năng lượng, hạ tầng và năng lực sản xuất, qua đó mở rộng không gian phát triển.

Năng lượng phải đi trước một bước

Trong nhiều năm, câu chuyện năng lượng của Việt Nam thường bắt đầu bằng một câu hỏi khá trực diện: Nền kinh tế cần bao nhiêu điện, bao nhiêu dầu, bao nhiêu khí và nguồn cung sẽ lấy từ đâu?

Cách đặt vấn đề đó vẫn cần thiết. Một nền kinh tế tăng trưởng nhanh không thể thiếu năng lượng. Nhưng khi mục tiêu tăng trưởng được đặt ở mức cao hơn, bài toán bắt đầu thay đổi.

Không chỉ cần thêm nguồn cung, Việt Nam phải tính đến cách tổ chức nguồn cung ấy cùng với công nghiệp, hạ tầng, logistics và thị trường. Nếu năng lượng được bổ sung nhưng các cơ sở sản xuất vẫn phân tán, hạ tầng phải đầu tư lặp lại, nguyên liệu phải vận chuyển qua nhiều khâu và các ngành công nghiệp không kết nối được với nhau, thì lợi ích từ việc tập trung nguồn lực sẽ không được phát huy đầy đủ.

Một nền kinh tế tăng trưởng nhanh không thể thiếu năng lượng.

Nói cách khác, năng lượng không còn đơn thuần là đầu vào của sản xuất, mà trở thành một bộ phận của cấu trúc phát triển.

Đây cũng là lý do vấn đề hình thành các trung tâm công nghiệp - năng lượng được đặt trong chương trình hành động năm 2026 về phát triển nền kinh tế độc lập, tự chủ, gắn với hội nhập quốc tế.

Điều này cũng được ông Nguyễn Thanh Nghị - Trưởng ban Chính sách, Chiến lược Trung ương nhấn mạnh khi trình bày chuyên đề về kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, tài chính quốc gia gắn với mục tiêu tăng trưởng hai con số tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, quán triệt và triển khai Nghị quyết Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV.

Theo ông Nguyễn Thanh Nghị, phát triển năng lượng được coi là một trong những giải pháp để xây dựng hệ thống hạ tầng đồng bộ, hiện đại trong 5 năm tới. Riêng năm 2026, Việt Nam sẽ xây dựng và phát triển hạ tầng cho các ngành công nghệ chiến lược như: ứng dụng năng lượng nguyên tử, không gian vũ trụ, kinh tế tầm thấp, lượng tử và dự trữ năng lượng quốc gia.

Trưởng ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho biết, Chính phủ sẽ xây dựng cơ chế đặc thù, đột phá, tạo nền tảng hình thành các trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia.

Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận đã vượt ra ngoài câu chuyện cung ứng năng lượng.

Một trung tâm công nghiệp - năng lượng, nếu được triển khai hiệu quả, có thể đặt nguồn năng lượng, các ngành công nghiệp sử dụng năng lượng, hạ tầng logistics, dịch vụ kỹ thuật và không gian phát triển trong một chỉnh thể thống nhất. Khi đó, câu chuyện không chỉ là gia tăng sản lượng năng lượng, mà quan trọng hơn là chuyển hóa nguồn năng lượng ấy thành năng lực sản xuất

Khi tiếp cận vấn đề này, nhiều chuyên gia đã lưu ý rằng, an ninh năng lượng không chỉ là bài toán đầu tư thêm nguồn cung, mà còn liên quan đến mô hình phát triển. Nhu cầu năng lượng tăng, mức độ phụ thuộc vào nhập khẩu lớn hơn và yêu cầu giảm phát thải ngày càng cao đang đặt ra đồng thời nhiều sức ép.

Đây là vấn đề cần được nhìn nhận rõ: nếu mỗi vấn đề được giải quyết trong một dự án riêng, nền kinh tế có thể có thêm năng lực nhưng chưa chắc hình thành được một cấu trúc phát triển hiệu quả hơn.

Từ những dự án riêng lẻ đến một không gian thống nhất

Dung Quất là một ví dụ điển hình. Tại đây đã hình thành nhà máy lọc dầu, cảng biển, hệ thống kho chứa và nhiều dự án công nghiệp, năng lượng, dịch vụ. Định hướng phát triển trung tâm lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia tại Dung Quất tiếp tục đặt vấn đề mở rộng không gian này theo hướng kết nối lọc hóa dầu với khí, LNG, điện, năng lượng tái tạo, logistics và các ngành công nghiệp liên quan.

Định hướng phát triển trung tâm lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia tại Dung Quất tiếp tục đặt vấn đề mở rộng không gian này theo hướng kết nối lọc hóa dầu với khí, LNG, điện, năng lượng tái tạo, logistics và các ngành công nghiệp liên quan.

Tại Hội thảo Giải pháp phát triển trung tâm lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia tại Khu kinh tế Dung Quất, ông Đặng Hải Anh - Phó Vụ trưởng Vụ Dầu khí và Than (Bộ Công Thương) cho biết, Nghị quyết số 26-NQ/TW của Bộ Chính trị nêu rõ việc "mở rộng và xây dựng trung tâm lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia tại Khu kinh tế Dung Quất". Đồng thời, Quyết định số 215/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ cũng định hướng “triển khai hoàn thành Dự án nâng cấp, mở rộng Nhà máy Lọc dầu Dung Quất, hình thành trung tâm lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia tại Khu kinh tế Dung Quất”. Việc hình thành trung tâm cần được đặt trong tổng thể bài toán an ninh năng lượng quốc gia.

Việt Nam là một nền kinh tế phát triển nhanh, nhu cầu tiêu thụ điện, năng lượng và xăng dầu tiếp tục gia tăng. Trong khi đó, sản lượng dầu thô, khí tự nhiên trong nước có xu hướng suy giảm, đặt ra yêu cầu mở rộng nhập khẩu năng lượng. Trong bối cảnh đó, Dung Quất được nhìn nhận không chỉ như một địa điểm công nghiệp đơn lẻ, mà là một không gian phát triển tích hợp, gắn lọc hóa dầu với khí, LNG, điện và năng lượng tái tạo.

Ở góc độ địa phương, Hà Tĩnh cũng đang đặt Vũng Áng trong một không gian phát triển rộng hơn phạm vi từng dự án. Bí thư Tỉnh ủy Hà Tĩnh Nguyễn Duy Lâm đánh giá, đề xuất hình thành trung tâm công nghiệp - năng lượng tại Vũng Áng có ý nghĩa không chỉ đối với địa phương mà còn đối với khu vực Bắc Trung Bộ và an ninh năng lượng quốc gia.

TP Hồ Chí Minh lại cho thấy một dạng lợi thế khác. Thành phố có thị trường lớn, hệ thống cảng, logistics, năng lực tài chính, khoa học - công nghệ và nguồn nhân lực dồi dào. Theo bà Nguyễn Thị Kim Ngọc - Phó Giám đốc Sở Công Thương thành phố, không gian phát triển mới sau sắp xếp đơn vị hành chính tạo thêm điều kiện để thành phố tổ chức lại các lợi thế về công nghiệp, cảng biển, logistics và khoa học - công nghệ; đồng thời đáp ứng nhu cầu năng lượng ngày càng lớn của sản xuất, giao thông điện hóa, trung tâm dữ liệu và các ngành công nghệ cao.

Nhìn vào ba trường hợp này, có thể thấy các địa phương không xuất phát từ cùng một điểm. Dung Quất có nền tảng công nghiệp - năng lượng; Vũng Áng có lợi thế về vị trí, cảng biển và nhu cầu phát triển công nghiệp; TP Hồ Chí Minh có thế mạnh về thị trường, dịch vụ, logistics và khoa học - công nghệ.

Thành phố Hồ Chí Minh có thị trường lớn, hệ thống cảng, logistics, năng lực tài chính, khoa học - công nghệ và nguồn nhân lực dồi dào.

Nhưng điểm chung lại nằm ở một yêu cầu: những lợi thế riêng lẻ cần được đặt trong một cấu trúc phát triển thống nhất. Đó là lúc khái niệm “trung tâm” trở nên khác với việc đơn thuần tập trung nhiều dự án trên một địa bàn.

Một câu hỏi quan trọng vì thế được đặt ra: Trung tâm sẽ giúp Việt Nam nắm giữ những khâu nào trong chuỗi giá trị công nghiệp - năng lượng?

Theo ông Lê Việt Cường - Phó Viện trưởng Viện Năng lượng, đây phải là câu hỏi xuyên suốt khi lựa chọn dự án và tổ chức các trung tâm; không chỉ xem xét khả năng cung ứng năng lượng mà còn phải tính đến sự tham gia của doanh nghiệp Việt Nam, tỷ lệ nội địa hóa, chuyển giao công nghệ và giảm phát thải.

Như vậy, từ bài toán năng lượng, vấn đề đã chuyển sang bài toán tổ chức năng lực sản xuất. Đây có lẽ là thay đổi quan trọng nhất trong cách nhìn về các trung tâm công nghiệp - năng lượng. Không phải cứ gom thêm dự án là hình thành một trung tâm. Giá trị của trung tâm nằm ở cách các dự án, hạ tầng và nguồn lực được tổ chức để tạo ra những quan hệ sản xuất mới.

Và khi đó, câu hỏi tiếp theo không còn là “có bao nhiêu dự án?” mà là các dự án có thể tạo ra giá trị cho nhau đến đâu.

Xem tiếp bài 2: Khi dòng chảy năng lượng tạo chuỗi giá trị

Theo tin từ Petrotimes